WSPOMNIENIA WOJENNE 1914–1920
Przygotował do druku Janusz A. Rieger

Generał Franciszek Latinik należy do grona twórców naszej niepodległości w latach 1918-1920. Szczególnie zasłużył się zatrzymując atak czeski na Śląsku Cieszyńskim, natarcie bolszewików na Warszawę, prowadząc walki w Małopolsce Wschodniej, wspierając powstańców na Górnym Śląsku, później – organizując i prowadząc szkolenie wyższych dowódców.

Do służby w polskim wojsku był doskonale przygotowany: ukończył Szkołę Wojenną austriackiego Sztabu Generalnego we Wiedniu, pracował w biurze kartograficznym, potem w biurze krajoznawczym, na podstawie kilkumiesięcznych badań w terenie zrobił opis Bośni, Hercegowiny, Dalmacji i Czarnogóry dla celów wojskowych strategiczno-taktycznych. Kierował kursami zdjęć kartograficznych i podróży taktycznych szkoły sztabu generalnego we Wiedniu, wykładał w wyższej szkole oficerskiej, był dowódcą szkoły podoficerskiej, dowódcą rocznej szkoły oficerów rezerwy, komendantem Szkoły Kadetów. Kierował różnymi jednostkami począwszy od oddziału technicznego i kompanii, podczas I wojny światowej dowodził najpierw pułkiem, potem – brygadą. Brał udział w ofensywach i w walkach pozycyjnych – w 142 bitwach i potyczkach, przebywał prawie 700 dni na liniach obronnych i w walkach pozycyjnych. W 1915 r. dowodzony przez niego pułk odegrał główną rolę w przełamaniu frontu pod Gorlicami. W walce obronnej stosował obronę czynną. Towarzyszył podległym mu żołnierzom także w okopach i w natarciu. Jego charakter, wiedza, doświadczenie i osiągnięcia wojenne zyskały uznanie naczelnego dowództwa sił zbrojnych w wolnej Polsce: w 1918 r. oddano pod jego komendę organizujące się wojsko polskie na Śląsku Cieszyńskim, a za zatrzymanie przeważających kilkakrotnie sił czeskich pod Skoczowem w styczniu 1919 r. został powołany do pierwszej kapituły krzyża Virtuti Militari i odznaczony tym orderem, awansował do stopnia generała. Z początkiem sierpnia 1920 r. powierzono mu przygotowanie obrony przedpola Warszawy, gubernatorstwo wojskowe Warszawy i organizację na nowo 1 Armii, która miała powstrzymać główne natarcie Armii Czerwonej na Warszawę; zadanie wykonał zadając przeciwnikowi poważne straty. We wrześniu i październiku 1920 r. dowodząc Samodzielną Grupą Południową w walce z bolszewikami w okolicach Rohatyna i dalej na wschód niszczył siły nieprzyjaciela spychając je wzdłuż Dniestru za Zbrucz. Po zakończeniu walk zlecono mu organizację i dowództwo Kursów Informacyjnych dla wyższych dowódców i generałów w skali całego kraju – zadanie niezwykle ważne dla przyszłości wojska, później jeszcze dowództwo okręgu w Kielcach, a po jego likwidacji w wyniku zmiany struktury dowodzenia – dowództwo korpusu w Przemyślu. Wspierał powstańców Górnego Śląska tak przed powstaniami, jak i w okresie powstań. W 1923 r. został powołany do Komitetu Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza.
Podczas zamachu stanu i przejęciu władzy przez J. Piłsudskiego w maju 1926 r. nie był już w wojsku.
Postać gen. Franciszka Ksawerego Latinika, jego droga życiowa i służba wojskowa przewijają się w różnych opracowaniach poświęconych historii walk o niepodległość, w opracowaniach „rocznicowych”, w internecie i w gazetach; przedstawiają one jego postać i działalność, choć niektóre bywają mniej starannie opracowane, zdarzają się też stronnicze. Jego książki: Żołnierz polski pod Gorlicami 1915 (wydana w 1923 r.), Walka o Śląsk Cieszyński w r. 1919 (wydana w 1934 r.), Bój o Warszawę: Rola wojskowego gubernatora i 1-szej armii w bitwie pod Warszawą w 1920 r. (wydana w 1931 r.) pokazujące epizody jego działań zostały zdigitalizowane i są dostępne w internecie; dwie pierwsze doczekały się wznowienia (pierwsza w 2023, druga – w 2025 r.). Jego podobizna widnieje na kilku okolicznościowych znaczkach pocztowych, wydanych z okazji setnej rocznicy odzyskania niepodległości. W Warszawie i Skoczowie pojawiły się ostatnio tablice pamiątkowe, w Krakowie nazwano jeden ze skwerów jego imieniem.

Wspomnienia pokazują nie tylko walki w których Autor brał udział, ale także samego Autora z mniej znanej dotąd strony, bo w publikowanych przez niego książkach – o czym sam pisze – komentarze autorskie są oszczędniejsze. Tekst dobrze pokazuje bohaterstwo i patriotyzm żołnierza polskiego, który nawet w armii austriackiej wierzył, że walczy o wolną Polskę. Pokazuje też warunki, w jakich żołnierzom przyszło walczyć: głód, zimno, braki w odzieży, noclegi na ziemi – nierzadko na mrozie, szafowanie ich życiem przez nieprzemyślane decyzje wyższych dowództw i sztabów. Pokazuje też jak Autor dzielił wraz z nimi te trudy, jak nieraz osobiście prowadził ich do ataku. Ze Wspomnień wyłania się nie tylko obraz dowódcy, wymagającego od siebie i od innych, troszczące- go się o swoich podwładnych, ale także wodza, samodzielnie i z powodzeniem kierującego podległymi mu jednostkami, w szczególności na Śląsku, w obronie przedmościa warszawskiego, w Galicji Wschodniej. Wspomnienia Autor przeznaczył m.in. „dla zawodowych taktyków – dowódców i dla żołnierza polskiego”. Fakty i komentarze w nich zawarte są aktualne – mimo znacznie zmienionych warunków walki – także dziś, w szczególności te, które dotyczą wzajemnego stosunku oficerów i żołnierzy, konieczności dobrego rozpoznania, elastyczności w podejmowaniu decyzji, kształcenia dowódców wszystkich szczebli. F. Latinik wnikliwie pokazuje stosunki panujące w wojsku austriackim, a później także w polskim. Wspomnienia potwierdzają, znane także z innych prac, rabunki wojsk austriackich i niemieckich na podbitych terenach oraz bezwzględne obchodzenie się z ludnością cywilną, wysiedlenia, egzekucje. W wielu miejscach Autor odsyła do szkiców, tych jednak w większości brak w zachowanych egzemplarzach Wspomnień; odsyłacze do nich pozostawiono w nadziei, iż kiedyś uda się może te szkice odnaleźć i rzeczywiście już w trakcie prac redakcyjnych w ramach kwerendy archiwalnej w Centralnej Bibliotece Wojskowej odkryto 20 szkiców, głównie brudnopisowych, ważnych zwłaszcza dla działań Grupy Południowej w 1920 r. Dla orientacji czytelnika w terenach działań wojennych dodano opracowane specjalnie mapy orientacyjne.

Spis treści

Od redaktora. 9
O Wspomnieniach gen. Franciszka Latinika. 13
Zasady redakcyjne. 20
Skróty archiwów, bibliotek i wybranej literatury. 23
WSPOMNIENIA
- Zamiast przedmowy. 25
- I. Życiorys. 27
  - Lata dzieciństwa. 27
  - Lata młodzieńcze. 30
  - Lata służby oficerskiej. 33
  - Służba w odrodzonej Polsce. 43
- II. O wojsku i o wojnie w ogólności. 58
- III. Działania wojenne w czasie I wojny światowej. 69
  - Wybuch wojny. Plany wielkich mocarstw. 69
  - III.1. Działania wojenne na terenie Galicji i Kongresówki w 1914-1915 r. 71
    - Ofensywa austriackiej 1 armii gen. Dankla. 73
    - Zaniechanie ofensywy. Odwrót austriackiej 1 armii nad San i Wisłokę. 81
    - Obsada zachodniego brzegu Sanu. 84
    - Dalszy odwrót austriackiej 1 armii do Galicji Zachodniej. 85
    - Definitywny odwrót z linii Wisłoki. 90
    - Ponowna ofensywa przeciw Rosji. 91
    - Walki pod Dęblinem. 96
    - Ponowny odwrót austriackiej 1 armii. 99
    - Początek wojny pozycyjnej. 106
    - Walka pozycyjna w Galicji Zachodniej. 109
  - III.2. Walki od Gorlic do Brześcia nad Bugiem w 1915 r. 119
    - Przełomowa bitwa pod Gorlicami z następną ofensywą. 119
    - Przesunięcie VI-go korpusu do Galicji Wschodniej. 152
  - III.3. Walki nad Strypą w 1915-1916 r. 153
  - III.4. Front w Gorganach w 1916 r. 168
  - III.5. Walki na Bukowinie Rumuńskiej w 1916-1917 r. 173
  - III.6. Walki na froncie włoskim w 1917-1918 r. 200
    - Walki nad Soczą w okolicach Triestu. 200
    - Ofensywa austriacka znad Soczy po Piawę. 219
    - Na froncie tyrolskim w Alpach Dolomickich. 226
  - III.7. Leczenie w Krakowie. Objęcie inspektoratu w Zamościu. 235
- IV. Przebieg służby w nowopowstałej Polsce. 237
  - IV.1. Walka o Śląsk Cieszyński. 238
    - Działalność jako dowódca frontu śląskiego w latach 1918-1919. 239
    - Działalność jako przedstawiciel rządu przy komisji plebiscytowej w 1920 r. 257
  - IV.2. Walka w obronie Warszawy. 262
    - Czynności przygotowawcze. 263
    - Bitwa pod Warszawą. 271
  - IV.3. Operacje wojenne w Małopolsce Wschodniej. 278
    - Sytuacja na froncie. 278
    - Ofensywa Grupy Południowej. 282
ANEKS
- Franciszek Ksawery Latinik – człowiek i żołnierz. 291
  - Rodzina. 291
  - Osobowość. 297
  - Charakterystyka stosunków panujących w armiach. 320
  - Kartki z życiorysu. 327
  - Uwagi końcowe. 359
- Biogram służby wojskowej gen. Franciszka Latinika i jego publikacje. 363
- Literatura — wybrane publikacje o gen. Franciszku Latiniku i jego działaniach. 369
- Franciszek Ksawery Latinik and His Memoirs. 375
DOKUMENTY
1. Nekrolog Teofila Jelita Romera z 1894 r. (Załącznik „A”). 380
2. Życiorys F. Latinika (sprzed 1934 r.). 381
3. Zeszyt ewidencyjny F. Latinika w RKU Kraków-Miasto z 1949 r. (wyciąg). 389
4. F. Latinik, Rozwiązanie kwestii Śląska Cieszyńskiego. 394
5. F. Latinik, Memoriał w sprawie Śląska Cieszyńskiego. 395
6. Sprawa Śląska za czas od 20 czerwca 1919. 402
7. F. Latinik, Raport o postępach organizacji 6 Dywizji Piechoty z 19 IX 1919 r. 404
8. Ppor. Czech, Historia Grupy Południowej (fragmenty). 406
9. Rozkaz DOG Kielce nr 84 z 11 XI 1921 r. 415
10. Sprawozdanie z zebrania w dn. 21 listopada 1922 r. w Przemyślu (Załącznik „B”). 418
11. Sprawozdanie F. Latinika z podróży po Śląsku Cieszyńskim 4-8 marca 1927 r. 430
12. Odezwa Komitetu Budowy Pomnika gen. T. Rozwadowskiego. 433
13. List wychowanków zakładu salezjańskiego (lata 20-te lub 30-te). 434
14. List związku byłych wojskowych w czeskim Cieszynie z 1934 r. 436
15. List straży obywatelskiej m. Warszawy z 1935 r. 437
16. List F. Latinika do „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” w sprawie „Cudu nad Wisłą”. 438
17. Wniosek i decyzja F. Latinika o odznaczeniu ppłk. O. Liszki Krzyżem „Walecznym Śląsk”. 441
18. F. Latinik, Przemysł uzbrojenia – kryzys gospodarczy – pacyfizm. 442
19. Wywiad F. Latinika dla „Dziennika Zachodniego” z 1945 r. 458
Szkice. 461
Spis ilustracji. 488
Spis map. 492
Indeks osób. 494
Indeks nazw geograficznych. 503